Mensenrechtenambassadeur Marriët Schuurman op IFFR: ‘Jullie zijn machtige verhalenvertellers’

De artistieke vrijheid van filmmakers staat wereldwijd onder druk. Het debat ‘Call to Action: Support for Filmmakers at Risk’, tijdens het International Film Festival Rotterdam (IFFR) verkende de oplossingen. Ambassadeur voor de Mensenrechten Marriët Schuurman: ‘Koppel lokale initiatieven aan internationale organisaties.’

Marriet Schuurman

Aan sprekers met ervaring en inzichten geen gebrek. Festivaldirecteur Bero Beyer memoreerde dat er in 1982 al een organisatie was voor filmmakers in nood: Film Free. ‘De situatie voor filmmakers is sinds die tijd niet bepaald verbeterd.’ De Poolse filmmaker Agnieszka Holland illustreerde dit met de recente hongerstaking van de Oekraïense cineast Oleg Sentsov en de wegens vermeende fraude veroordeelde Russische cineast Kirill Serebrennikov. Zijn huisarrest leidde tot internationale ophef, tot een oproep van actrice Cate Blanchett aan toe.

Kennis van Robert de Niro

‘We moeten alle media inzetten’, bepleitte Holland. ‘Denk daarnaast aan juridische hulp, steun om  iemand het land uit te krijgen en onderduikadressen. Cruciaal is de wíl om te helpen.’ Gespreksvoorzitter Orwa Nyrabia (Syrisch fimproducent en artistiek directeur van IDFA) beaamde dat en schetste hoe hij ooit was vrijgelaten nadat zijn Syrische vakgenoten een roddel hadden verspreid over zijn vriendschap met Robert de Niro. ‘Het klopte niet, maar het hielp wel. Ik weet dus wat de steun van collega’s kan betekenen.’

Ban op Winnie the Pooh

Nyrabia gaf het woord aan Srirak Plipat van Freemuse, een mensenrechtenorganisatie die opkomt voor artistieke vrijheid, voornamelijk van muzikanten. Zijn pleidooi: ‘Alles begint met monitoring en rapportage. In 2018 meldden we over 550 zaken in 80 landen.’ Freemuse verzamelde ook schendingen in de filmindustrie:

  • 1/3 Van alle vervolgingen en bedreigingen vonden plaats in India
  • 50% Van de meldingen van fysieke aanvallen op filmmakers komen uit Nigeria, gevolgd door India met 20%
  • 50 % Van de geregistreerde vervolgingen vonden plaats in Egypte
  • 256 films en filmmakers kwamen op een blacklist terecht
  • 69% van de gevallen betrof censuur (op 259 films en filmmakers), met als koploper India (20%). Plitat lichtte toe: ‘Denk bij censuur aan Bohemian Rhapsody, dat een flink stuk korter werd in Maleisië vanwege de homosexualiteit van de hoofdpersoon. Of aan de ban op Winnie the Pooh in China, omdat de beer daar door zijn vermeende gelijkenis met de president uitgroeide tot een symbool van dissidenten.’
  • 2 filmmakers werden vastgezet in Iran
  • Censuur rukt op in West-Europa en Amerika. ‘In bijvoorbeeld Hongarije, Polen en Roemenië, maar ook in Frankrijk, goed voor 7% van de gerapporteerde gevallen van censuur.’

Plipat riep de filmwereld op zich aan te sluiten bij Freemuse, en te profiteren van het wereldwijde netwerk en de expertise van de organisatie.

Tijdens het IFFR debat

Hotline voor acute hulp

Marion Döring (European Film Academy), Steven Markovitz (producer, Big World Cinema), Marianne Wulfsberg Hovdan (International Cities of Refuge Network –ICORN, een organisatie die in zeventig steden tijdelijk onderdak biedt aan gevluchte kunstenaars, waarvan 3% filmmakers) brachten in het hierop volgende debat ieder hun eigen perspectief in. Döring: ‘Het is van belang al vroeg in het proces van film maken hulp te bieden.’ Markovitz: ‘Ik zou wel een soort hotline willen raadplegen als ik acuut hulp zou willen inschakelen, alleen al om overzicht te krijgen.’ Wulfsberg Hovdan: ‘Filmmakers zijn als vluchteling vaak welkom omdat ze de cultuur op hun nieuwe plek kunnen verrijken.’ De Filipijn Miko Revereza woont in Los Angeles, en kon door zijn immigrantenstatus niet bij de première van zijn zero-budget movie in Rotterdam zijn. Hij belde via skype in en deed vooral een oproep om fondsen makkelijker beschikbaar te maken voor filmmakers.

Even ontstond een kleine discussie over de suggestie uit het publiek dat een emergency toolkit uitkomst zou kunnen bieden. Voorzitter Nyrabia betwijfelde het nut: ‘Uiteindelijk gaat het om de solidariteit van de gemeenschap, niet om handboeken of toolkits. Daarmee maak je het te theoretisch en doe je de individuele noodsituaties van filmmakers tekort.’

Afsluiting door Marriët Schuurman

Mensenrechtenambassadeur Marriët Schuurman plaatste concluding remarks: 'Jullie zijn populaire verhalenvertellers en machtige verdedigers van mensenrechten. Via de media kunnen jullie de bevolking mobiliseren en de politiek onder druk zetten. De wereldwijde inperking van jullie artistieke vrijheid vraagt om een antwoord op systematisch niveau. Ik hoop dat het lukt om dit te organiseren en dat daarbij bestaande lokale initiatieven gekoppeld worden aan internationale organisaties als Freemuse. Misschien zou een goed stappenplan daarbij helpen, net als het gebruik van kanalen en programma’s die nu nog te vaak onbenut blijven.

Vergeet daarbij de middelen die overheden bieden niet. Nederland kent bijvoorbeeld het ‘Shelter City’ programma waarbij filmmakers en andere mensenrechtenverdedigers gedurende drie maanden even op adem kunnen komen. Onze ambassades in het buitenland ondersteunen maatschappelijke en culturele projecten waarbij verdedigers van het vrije woord ondersteund worden. En ik spreek onder meer met overheden en internationale organisaties over het belang van het vrije woord. Ook de Verenigde Naties, waarover een aantal van jullie zich kritisch heeft uitgelaten, biedt wel degelijk nuttige instrumenten.’

Een bijeenkomst had een verkennend karakter. Gespreksleider Nyrabia kondigde een taskforce aan, op weg naar verdere keuzes en concretisering.

Meer informatie is te vinden in het jaarverslag van Freemuse.